لگن یکی از مهم‌ترین بخش‌های سیستم اسکلتی بدن است که در اتصال ستون فقرات به اندام‌های تحتانی، تحمل وزن بدن و حفظ تعادل نقش دارد.

آناتومی لگن فقط به استخوان‌های لگن محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از استخوان‌ها، مفاصل، عضلات، رباط‌ها، اعصاب، عروق و اندام‌های داخلی را شامل می‌شود.

شناخت دقیق این ساختارها به درک بهتر مشکلاتی مانند درد لگن، آرتروز، شکستگی، آسیب‌های عضلانی و بیماری‌های مفصل ران کمک می‌کند.

ساختمان لگن در زنان و مردان شباهت‌های زیادی دارد، اما از نظر شکل و برخی ویژگی‌های آناتومیک تفاوت‌هایی نیز دیده می‌شود.

در این مقاله از سایت دکتر مهدی درزی، متخصص ارتوپدی، به بررسی کامل آناتومی لگن، استخوان‌ها و مفاصل لگن، عضلات و رباط‌ها، اعصاب و عروق، اندام‌های داخل لگن و تفاوت لگن زنان و مردان می‌پردازیم و در ادامه با بیماری‌ها و مشکلات شایع این ناحیه نیز آشنا می‌شویم.

لگن کجاست و چه وظیفه‌ای دارد؟

لگن یا Pelvis در قسمت پایین تنه و بین ستون فقرات و اندام‌های تحتانی قرار دارد و از طریق مفصل‌های خود، ارتباط میان تنه و پاها را برقرار می‌کند.

این ساختار فقط از استخوان تشکیل نشده است، بلکه مجموعه‌ای از استخوان‌ها، مفاصل، رباط‌ها، عضلات، اعصاب و عروق خونی را در بر می‌گیرد.

یکی از مهم‌ترین وظایف لگن، تحمل و انتقال وزن بدن هنگام ایستادن و راه رفتن است.

لگن همچنین به حفظ تعادل بدن، انتقال نیرو بین ستون فقرات و پاها و محافظت از برخی اندام‌های داخلی کمک می‌کند.

حفره لگنی محل قرارگیری بخش‌هایی از دستگاه ادراری، گوارشی و تولیدمثل است. در زنان نیز رحم، تخمدان‌ها و سایر اندام‌های تولیدمثل در ارتباط نزدیک با ساختارهای لگنی قرار دارند.

استخوان‌های لگن از چه قسمت‌هایی تشکیل شده‌اند؟

ساختمان استخوانی لگن از دو استخوان بی‌نام (Innominate bones) در طرفین و استخوان ساکروم در قسمت پشتی تشکیل شده است.

هر استخوان بی‌نام نیز از سه بخش اصلی ایلیوم، ایسکیوم و پوبیس تشکیل می‌شود.

این استخوان‌ها در کنار یکدیگر حلقه لگنی را ایجاد می‌کنند و با کمک مفاصل و رباط‌های قدرتمند، پایداری این ناحیه را حفظ می‌کنند.

استخوان ایلیوم (Ilium)

ایلیوم بزرگ‌ترین بخش استخوان بی‌نام و قسمت فوقانی آن است.

این استخوان در دو طرف لگن قرار دارد و بخش وسیعی از کمربند لگنی را تشکیل می‌دهد.

قسمت برجسته بالایی ایلیوم را ستیغ ایلیاک (Iliac crest) می‌نامند.

این ناحیه محل اتصال برخی عضلات و رباط‌های مهم است و می‌توان برجستگی آن را در قسمت بالایی لگن لمس کرد.

استخوان ایسکیوم (Ischium)

ایسکیوم بخش پایینی و پشتی استخوان بی‌نام است و قسمت مهمی از ساختار تحتانی لگن را تشکیل می‌دهد.

برجستگی ایسکیال یا استخوان نشیمنگاهی در قسمت پایینی این استخوان قرار دارد و هنگام نشستن، بخشی از وزن بدن روی آن منتقل می‌شود.

استخوان پوبیس (Pubis)

پوبیس بخش جلویی استخوان بی‌نام است.

استخوان‌های پوبیس در قسمت جلویی لگن به وسیله ساختاری به نام سمفیز پوبیس (Pubic symphysis) به یکدیگر متصل می‌شوند.

این اتصال در حفظ پایداری قسمت جلویی حلقه لگنی نقش دارد.

استخوان ساکروم و دنبالچه

ساکروم یا استخوان خاجی در قسمت پشتی لگن قرار گرفته و بین دو استخوان بی‌نام قرار دارد.

این استخوان از پایین ستون فقرات به سمت لگن امتداد پیدا می‌کند و از طریق مفاصل ساکروایلیاک به استخوان‌های لگن متصل می‌شود.

دنبالچه یا Coccyx نیز در پایین ساکروم قرار دارد و انتهایی‌ترین بخش ستون فقرات محسوب می‌شود.

حفره استابولوم چیست؟

استابولوم یا Acetabulum حفره‌ای در قسمت خارجی استخوان لگن است که سر استخوان ران در آن قرار می‌گیرد.

این ساختار همراه با سر استخوان فمور، مفصل ران را تشکیل می‌دهد.

شکل و عمق استابولوم به پایداری مفصل ران کمک می‌کند و باعث می‌شود سر استخوان ران در جای خود قرار داشته باشد، در حالی که امکان حرکت در جهات مختلف نیز فراهم باشد.

آناتومی عضلات لگن و استابولوم

روی استخوان های لگن خاصره عضله های مختلفی قرارگرفته. این عضلات سبب حرکات مخصوصی در قسمت ران پاها میشوند. تعدادی از عضله های مهم لگن عبارت است از:

• عضلات گلوتئال (Gluteal muscles)
• عضله ایلیوپسواس
• عضلات کف لگن خاصره

عضلات گلوتئال

اینها را عضله های سرینی هم مینامند. سه عضله هستند. گلوتئوس ماگزیموس یا سرینی بزرگ Gluteus maximus، گلوتئوس مدیوس یا سرینی متوسط Gluteus medius و گلوتئوس مینیموس یا سرینی کوچک Gluteus minimus.

این عضلات در بالا به قسمت پشتی استخوان ها بی نام متصلند. ( به سطح پشتی قسمتی از استخوان بی نام که به آن ایلیوم میگویند). این عضلات بعدا به قسمت پایین و بیرون رفته و به برجستگی تروکانتر بزرگ میچسبد.

این عضلات همان هایی هستند که برجستگی باسن یا کفل را ایجاد میکنند

این عضلات همچنین ران را به سمت درون میچرخانند (وقتی سر پا ایستاده اید و شست های دو پا را به هم نزدیک کرده و پاشنه ها را از هم دور کرده اید در واقع هر دو مفصل ران شما در وضعیت چرخش داخلی قرار گرفته اند).

عضله سرینی بزرگ یا گلوتئوس ماگزیموس سبب میشوند مفصل ران باز شده ( وقتی سر پا ایستاده اید مفصل ران شما باز بوده و وقتی نشسته اید این مفصل خم میشود).

عضله ایلیوپسواس Iliopsoas muscle خود از دو عضله ایلیاک و پسواس تشکیل شده است. عضله پسواس از کناره مهره ها کمری شروع شده و به پایین میاید. عضله ایلیاک هم از سطح داخلی استخوان ایلیاک شروع شده و به سمت پایین میاید.

این دو عضله پس از رسیدن به یکدیگر به تروکانتر کوچک ران میچسبند. وظیفه این عضلات خم کردن و نزدیک کردن قسمت ران پاها میباشد.

عضلات کف لگن خاصره

عضلاتی هستند که به قسمت انتهایی استخوان های لگن چسبیده. عملکرد این عضلات کنترل دفع ادرار و مدفوع است.

حلقه لگن بجز عروق، اعصاب و عضله ها، شامل قسمت های گوارشی و ادراری و تولید مثل نیز هستند.

رباط‌ها و لیگامان‌های لگن

رباط‌ها با اتصال استخوان‌های لگن به یکدیگر، به حفظ پایداری حلقه لگنی کمک می‌کنند.

برخی از این رباط‌ها در قسمت پشتی و برخی در قسمت جلویی لگن قرار گرفته‌اند.

رباط‌های ساکروایلیاک

رباط‌های ساکروایلیاک استخوان ساکروم را به ایلیوم متصل می‌کنند و نقش مهمی در تثبیت مفصل ساکروایلیاک دارند.

این رباط‌ها از جمله ساختارهای مهم برای حفظ ثبات قسمت پشتی حلقه لگنی محسوب می‌شوند.

رباط‌های ساکرواسپاینوس و ساکروتوبروس

این دو رباط در قسمت پشتی لگن قرار دارند و ساکروم را به بخش‌هایی از استخوان ایسکیوم متصل می‌کنند.

این ساختارها در ایجاد ثبات لگن و شکل‌دهی به فضاهای اطراف آن نقش دارند.

رباط‌های پوبیک

رباط‌های اطراف سمفیز پوبیس به پایداری قسمت جلویی حلقه لگنی کمک می‌کنند و مانع از حرکت بیش از حد استخوان‌های پوبیس می‌شوند.

رباط ایلیولومبار

رباط ایلیولومبار در قسمت بالایی لگن قرار دارد و ارتباط میان مهره‌های پایینی کمر و استخوان ایلیوم را تقویت می‌کند.

این رباط در ایجاد ثبات بین ستون فقرات کمری و لگن نقش دارد.

عصب‌های لگن

شبکه‌ای از اعصاب از قسمت‌های مختلف لگن عبور می‌کند و پیام‌های حرکتی و حسی را بین ستون فقرات، لگن و اندام‌های تحتانی منتقل می‌کند.

عصب سیاتیک

عصب سیاتیک یکی از بزرگ‌ترین اعصاب بدن است و از ناحیه لگن به سمت اندام تحتانی امتداد پیدا می‌کند.

تحریک یا تحت فشار قرار گرفتن این عصب می‌تواند باعث درد، گزگز یا بی‌حسی در مسیر باسن و پا شود.

عصب فمورال

عصب فمورال بیشتر با عملکرد عضلات قسمت جلویی ران و حس بخش‌هایی از اندام تحتانی ارتباط دارد.

آسیب یا فشار روی آن ممکن است با ضعف عضلات ران و تغییرات حسی همراه شود.

عصب ابتوراتور

عصب ابتوراتور از ناحیه لگنی عبور کرده و بیشتر مسئول کنترل برخی عضلات قسمت داخلی ران است.

اختلال عملکرد آن می‌تواند بر قدرت نزدیک کردن ران به خط وسط بدن تأثیر بگذارد.

عروق خونی لگن

عروق خونی متعددی در لگن قرار دارند که وظیفه خون‌رسانی به اندام‌های لگنی، عضلات و بخش‌هایی از اندام تحتانی را بر عهده دارند.

شریان‌های ایلیاک از مهم‌ترین عروق این ناحیه هستند.

شریان ایلیاک داخلی بیشتر خون‌رسانی ساختارهای داخل لگن را انجام می‌دهد و شریان ایلیاک خارجی به سمت اندام تحتانی ادامه پیدا می‌کند.

وریدهای لگنی نیز خون را از این ناحیه جمع‌آوری کرده و به سیستم وریدی مرکزی بدن منتقل می‌کنند.

بورس‌های لگن چیست؟

بورس‌ها کیسه‌های کوچک حاوی مایع هستند که بین استخوان، تاندون و عضلات قرار می‌گیرند و به کاهش اصطکاک هنگام حرکت کمک می‌کنند.

بورس تروکانتریک

بورس تروکانتریک در قسمت خارجی مفصل ران و نزدیک تروکانتر بزرگ استخوان ران قرار دارد.

التهاب این بورس می‌تواند باعث درد در قسمت خارجی لگن شود.

بورس ایلیوپسواس

بورس ایلیوپسواس در قسمت جلویی مفصل ران و بین عضله ایلیوپسواس و ساختارهای اطراف آن قرار دارد.

التهاب این بورس ممکن است با درد قسمت جلویی لگن یا کشاله ران همراه باشد.

بورس ایسکیال

بورس ایسکیال در نزدیکی برجستگی ایسکیال قرار دارد و هنگام نشستن به کاهش اصطکاک بین استخوان و بافت‌های اطراف کمک می‌کند.

تفاوت آناتومی لگن در مردان و زنان

ویژگی	لگن زنان	لگن مردان
شکل کلی	معمولاً عریض‌تر و کم‌عمق‌تر	معمولاً باریک‌تر و عمیق‌تر
ورودی لگن	معمولاً گردتر یا بیضی‌تر	معمولاً قلبی‌شکل‌تر
زاویه زیرپوبیک	بازتر	بسته‌تر
ساکروم	نسبتاً کوتاه‌تر و پهن‌تر	معمولاً بلندتر و باریک‌تر
ساختار کلی	سازگارتر با زایمان	سازگار با ساختار بدنی متفاوت

اناتومی لگن در زن و مرد با هم تفاوت هایی دارند. وبا توجه به کارکرد و نقش لگن، در زنان آناتومی آن نیز متفاوت تر و پیچیده تر است.

در ادامه در مورد ساختمان لگن، اجزا تشکیل دهنده آن و تفاوت در جنس زن و مرد بیشتر آشنا خواهیم شد.

تفاوت بین لگن زن و مرد بیشتر به عملکرد و سایز بدن مرتبط می باشد.

به طور کلی، استخوان های لگن در آقایان ضخیم تر و سنگین تر هستند و برای حفاظت از ساختار جسمی با وزن سنگین تر و عضلات قوی مرد سازگار تر خواهندبود.

از آنجا که لگن زن برای دوران زایمان سازگار است، پهنای آن از لگن مرد بیشتر بوده، و این فاصله بین ستون فقرات ایلیاک فوقانی را نشان می دهد. در ادامه یکسری از تفاوت های مهم و بارز ساختمان لگن مردان و زنان را معرفی کردیم.

لگن زن تا اندازه ای سبک تر، عریض تر، کوتاهتر(ارتفاع) ولگن مردان بالعکس طول بیشتر و عرض کمتر دارد.

مدخل ورودی لگن در آقایان به شکل قلبی ودر زنان به خاطر آسان شدن روند زایمان بیضی شکل و شبیه سر جنین است.

ظرفیت لگن زنان بیشتر از آقایان میباشد.

فاصله ورودی تا انتهای لگن در خانمها کوتاهتر از آقایون میباشد.

استخوان خاجی یا همان دنبالچه در آقایان برجسته تر و طولانی تر از خانمها است.

اندام‌های داخل لگن کدام‌اند؟

حفره لگنی محل قرارگیری یا عبور تعدادی از اندام‌های دستگاه ادراری، گوارشی و تولیدمثل است.

ساختار دقیق این اندام‌ها در زنان و مردان تفاوت دارد.

اندام‌های لگنی در زنان

در لگن زنان، اندام‌هایی مانند رحم، تخمدان‌ها و لوله‌های رحمی در کنار مثانه و راست‌روده قرار دارند.

بخش‌هایی از دستگاه تناسلی نیز در ارتباط مستقیم با ساختارهای استخوانی و عضلانی لگن هستند.

اندام‌های لگنی در مردان

در لگن مردان، مثانه، پروستات، کیسه‌های منی و بخش‌هایی از دستگاه گوارش مانند راست‌روده قرار دارند.

ساختارهای لگنی همچنین محل عبور عروق و اعصاب مهمی هستند که عملکرد اندام‌های این ناحیه را کنترل می‌کنند.

بیماری‌ها و مشکلات شایع لگن

ساختار پیچیده لگن باعث می‌شود بیماری‌ها و آسیب‌های مختلفی بتوانند استخوان‌ها، مفاصل، عضلات، تاندون‌ها یا سایر بافت‌های این ناحیه را درگیر کنند.

آرتروز مفصل لگن

آرتروز باعث تخریب تدریجی غضروف مفصل می‌شود و می‌تواند با درد، خشکی و محدودیت حرکتی همراه باشد.

درد آرتروز لگن معمولاً در کشاله ران احساس می‌شود، اما ممکن است به ران یا باسن نیز انتشار پیدا کند.

شکستگی لگن

شکستگی‌های لگن می‌توانند در اثر ضربه‌های شدید یا در افراد مسن و مبتلا به کاهش تراکم استخوان پس از زمین خوردن ایجاد شوند.

شدت و نوع شکستگی تعیین می‌کند که بیمار به درمان غیرجراحی یا جراحی نیاز داشته باشد.

دررفتگی مفصل ران

دررفتگی مفصل ران زمانی اتفاق می‌افتد که سر استخوان ران از حفره استابولوم خارج شود.

این آسیب معمولاً در اثر ضربه‌های شدید ایجاد می‌شود و به ارزیابی و درمان فوری پزشکی نیاز دارد.

بورسیت لگن

بورسیت به التهاب بورس گفته می‌شود. التهاب بورس‌های اطراف لگن، به‌ویژه بورس تروکانتریک، می‌تواند باعث درد و حساسیت در قسمت خارجی لگن شود و گاهی هنگام خوابیدن روی سمت مبتلا یا حرکت افزایش پیدا کند.

نکروز آواسکولار سر استخوان ران

در نکروز آواسکولار، خون‌رسانی به سر استخوان ران کاهش پیدا می‌کند و در صورت ادامه‌دار بودن اختلال خون‌رسانی، بافت استخوانی ممکن است آسیب ببیند.

این بیماری می‌تواند به درد و تخریب تدریجی مفصل ران منجر شود.

التهاب مفصل ساکروایلیاک

التهاب مفصل ساکروایلیاک می‌تواند باعث درد در قسمت پایین کمر، باسن یا پشت لگن شود. علت آن ممکن است به آسیب، فشار بیش از حد یا برخی بیماری‌های التهابی مرتبط باشد.

تاندونیت و آسیب‌های عضلانی لگن

فعالیت ورزشی شدید، استفاده بیش از حد از عضلات یا آسیب‌های ناگهانی می‌تواند باعث کشیدگی عضلات یا التهاب تاندون‌های اطراف لگن شود.

درد، حساسیت و محدودیت حرکتی از علائم احتمالی این آسیب‌ها هستند.

سندرم پیریفورمیس

عضله پیریفورمیس در عمق ناحیه باسن قرار دارد و عصب سیاتیک از نزدیکی آن عبور می‌کند. تحریک این ناحیه در برخی افراد می‌تواند باعث درد یا علائمی شبیه سیاتیک در باسن و اندام تحتانی شود.

چه زمانی برای درد لگن به پزشک مراجعه کنیم؟

درد خفیف و موقتی لگن همیشه نشانه یک بیماری جدی نیست، اما اگر درد شدید، مداوم یا رو به تشدید باشد، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود.

مراجعه پزشکی به‌ویژه در شرایط زیر اهمیت بیشتری دارد:

• درد شدید یا ناگهانی لگن
• درد پس از زمین خوردن یا ضربه
• ناتوانی در راه رفتن یا تحمل وزن
• تورم یا تغییر شکل ناحیه لگن
• تب همراه با درد لگن
• بی‌حسی یا ضعف در پا
• محدود شدن قابل توجه حرکت مفصل
• ادامه‌دار شدن درد با وجود استراحت

در صورت وجود چنین علائمی، دکتر مهدی درزی می‌تواند با بررسی شرح حال، معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری، علت درد و آسیب‌های احتمالی لگن را ارزیابی کند.